چارەسەر بە فەلسەفە

  نەوزاد مەرگەیی

چارەسەر بە فەلسەفە، بریتییە لە پراکتیکێکی بەکارهێنانی دیالۆگی فەلسەفی و ڕەنگدانەوەی ڕەخنەیی بۆ ڕوونکردنەوەی بیروباوەڕەکان و چارەسەرکردنی سەرلێشێواوی چەمکی و کەمکردنەوەی فۆرمەکانی ئازار، گرفت، کە ڕەگیان لە گریمانە لێ نەکۆڵدراوەکاندا هەیە سەبارەت بە مانا و بەها و خود. هەروەها ڕێبازێکە بۆ چارەسەرکردنی گرفت، سەرلێشێواوی، یان ناڕازیبوونی مرۆڤ لە ڕێگەی ڕەنگدانەوەی فەلسەفیەوە، نەک تەنیا چارەسەری پزیشکی یان دەروونی. لەم پێودانگەیەشەوە مامەڵە لەگەڵ تەواوی ئازارەکان یاخود گرفتەکان دەکات نەک بە پلەی یەکەم وەک گرفتی دەروونی، بەڵکو وەک گرفت لە بیرکردنەوە، مانا، بەهاکان، یان جیهانبینیدا. کەواتە لێرەدا بیرۆکەی سەرەکی ئەوەیە، کە چارەسەر بە فەلسەفە، مرۆڤ دەگەیەنێت بە ئاستێک، کە بە تێخوێندنەوە و ڕوونکردنەوەی بیروباوەڕ و گریمانەکانی، بتوانێت ململانێی ناوەوە چارەسەر بکات و بە شێوەیەکی یەکگرتووتر بژی.

لە ڕووی مێژووییەوە، چارەسەر بە فەلسەفە دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەی یۆنان. وەک لە دیالۆگەکانی سۆکراتدا، پرسیارکردن ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕا، کە دژایەتییەکانی لە بیروباوەڕی خەڵکدا ئاشکرا دەکرد، کە دەبۆوە هۆی زیاتر تێگەیشتن لە خۆ. ئیپیکۆرس چارەسەر بە فەلسەفەی وەک دەرمانێک بۆ دەروون سەیردەکرد، ئامانجی ڕزگارکردنی تاکەکان بوو لە ترسی ناپێویست، بەتایبەتی سەبارەت بە مردن و خوداوەندەکان. ئیپیکتێتۆس و ستۆیسیزمەکان پێیانوابوو، کە زۆرجار ئازارەکان و گرفتەکان لە خودی ڕووداوەکانەوە سەرهەڵنادەن، بەڵکو بەهۆی حوکمدان لەسەریانەوە سەرچاوە دەگرن. بەم مانایەش فەلسەفە وەک دیسیپلینێکی پراکتیکی بۆ بەدەستهێنانی ئارامی و خۆڕاگری کاردەکات.

لە سەردەمی نوێدا چارەسەر به فەلسەفە بە شێوەی جیاواز سەریهەڵداوەتەوە. کارەکانی دواتری لودویگ ڤیتگنشتاین، فەلسەفەی وەک چالاکیەکی چارەسەری وەسف کردووە، کە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی ئەو سەرلێشێواوییە چەمکییەیە کە زمان دروستی کردووە. فەلسەفە لەبری ئەوەی تیۆرییە گەورەکان بنیات بنێت، یارمەتیدەرە بۆ چارەسەرکردنی ئەو تێنەگەیشتنانەی کە لە گرفتە ساختەکاندا دەمانخەنە تەڵەوە. ڕاوێژکارانی فەلسەفی هاوچەرخ، هەڵوێستێکی هاوشێوە دەگرنەبەر، لە ڕێگەی بەشداریکردنی گفتوگۆی ستراکتۆردا، ئەمەش بۆ ڕوونکردنەوەی بەهاکان، و لێکۆڵینەوە لە نیگەرانییە بوونگەراییەکانی وەک ئازادی، بەرپرسیارێتی، ناسنامە و مانا.

چارەسەر بە فەلسەفە لە ڕووی شێواز و پانتاییەوە جیاوازە لە چارەسەری دەروونی. تەنیا گرفتی دەروونی دەستنیشان ناکات و چارەسەری حاڵەتە کلینیکیەکان ناکات. بەڵکو سەرنج دەخاتە سەر پشکنینی عەقڵانی، شیکاری چەمکی، ڕەنگدانەوەی ئەخلاقی و لێکۆڵینەوەی بوونگەرایی. لەوانەیە پزیشکێک بپرسێت: مەبەستت لە “سەرکەوتن” چییە؟ بۆچی دەبێت ئەو ستانداردە بەدی بهێنیت؟ ئایا ترسەکەت بە شێوەیەکی لۆژیکی زەمینەسازی کراوە؟ ئایا چاوەڕوانییەکانتان لە ناوخۆدا یەکدەگرنەوە؟ لە ڕێگەی ئەم پرۆسەیەوە، ڕەنگە گرفتی سۆزداری کەم ببێتەوە، چونکە ئەو بیروباوەڕانەی کە دروستیان دەکەن پێداچوونەوەیان بۆ دەکرێت یان وازیان لێدەهێندرێت. لە ناوەڕۆکدا، چارەسەر بە فەلسەفە لەسەر سێ گریمانە وەستاوە:

یەکەم: قەیرانە کەسییەکان، کە ڕەگیان لە بیروباوەڕی ناڕوون یان لێکۆڵینەوە نەکراودا هەیە.

دووەم: بەڵگەی ڕوون و گفتوگۆ، کە دژایەتییە شاراوەکان یان گریمانە ناڕاستەقینەکان ئاشکرا دەکات.

سێیەم: ڕوونی سەبارەت بە بەها و چەمکەکان، کە دەبێتە هۆی سەربەخۆیی و ئارامیی دەروونی زیاتر.

چارەسەر بە فەلسەفە، تەنیا ئامانجی دابینکردنی ئاسوودەیی نییە لە ڕێگەی دڵنیاکردنەوەوە، بەڵکو چاندنی ڕاستگۆیی فیکری و خۆناسینە. لەم پێودانگەیەوە دەتوانین ببێژین؛ چارەسەر بە فەلسەفە لە تەواوی گرفت و ململانێکان دەکۆڵێتەوە پەیوەست بە هەر بوارێک، چونکە لە خۆیدا ڕێبازێکە بۆ چارەسەرکردنی گرفت، ئازار، سەرلێشێواوی، یان ناڕازیبوونی مرۆڤ لە ڕێگەی ڕەنگدانەوەی فەلسەفییەوە.

چارەسەر بە فەلسەفە و ڕۆڵی لە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و ئاستی هۆشیاری تاک و کۆمەڵگەدا

چارەسەر بە فەلسەفە ڕۆڵێکی فۆرماتیڤ دەگێڕێت لە بەهێزکردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری تاک و  کۆمەڵگەدا. ئەمەش بە ڕاهێنانی خەڵک بۆ لێکۆڵینەوە لە گریمانەکان و ڕوونکردنەوەی چەمکەکان و پرسیارکردن لە بیروباوەڕە بۆماوەییەکان، و وەرگرتنی بەرپرسیارێتی حوکمەکانیان. لەبری ئەوەی وەڵامی ئامادەکراو پێشکەش بکات، ڕەنگدانەوەی دیسپلینکراو دەچێنێت. لە ئاستی تاکدا، چارەسەر بە فەلسەفە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی تیژ دەکاتەوە بە هاندانی یەکدەنگی لۆژیکی، وردبینی چەمکی و خۆئاگاداری فیکری. بە میتۆدی سۆکراتی، پرسیارکردن بەکاردەهێنێت بۆ ئاشکراکردنی دژایەتی و پێشمەرجی شاراوە لە بەڵگەکانی مرۆڤدا. کاتێک تاکەکان دەپرسن؛ “مەبەستم چییە لەم قسەیە؟”، “ئایا ئەم باوەڕە ڕەوایە؟”، یان “ئایا ئەم ئەنجامە بەدوای خۆیدا دێنێت؟”، کەمتر تووشی بەڵگەهێنانەوەی سۆزداری، لایەنگری مەعریفی دەبن. کەواتە پرۆسەکە تەنیا هەڵە دابڕاوەکان ڕاست ناکاتەوە، بەڵکو خووی حوکمدانی ڕەنگدانەوەیی پەرەپێدەدات. هەروەها بە تێپەڕبوونی کات، ئەمە ئۆتۆنۆمی بەهێز دەکات، کە تێیدا تاکەکان بۆ خۆیان بیردەکەنەوە نەک بە شێوەیەکی پاسیڤ بۆچوونەکانی کولتوور، میدیا، یان دەسەڵات هەڵبمژن.

چارەسەر بە فەلسەفە هۆشیاری وەک ڕەنگدانەوەی بیرکردنەوەی مرۆڤ تێدەگات. مرۆڤ لە کاردانەوەی دەستبەجێیەوە دەگوازێتەوە بۆ وەڵامدانەوەی پشکنینکراو. ئەمەش وەک پراکتیکی فەلسەفی لە ژێر کاریگەری بیرمەندانی وەک لودویگ ویتگنشتاین ئاشکرای دەکات، کە چۆن زمان تێگەیشتن دەخاتە ناو چێوەیەکەوە، و چۆن سەرلێشێواوی چەمکی دەتوانێت گرفتی ناپێویست دروست بکات. تاکەکان بە ئاگاداربوون لەوەی کە چۆن وشەکان و پۆلەکان و گێڕانەوەکان و ئەزموونەکان لە چوارچێوەیەکدا دادەنێن، ڕوونییەکی زیاتر سەبارەت بە ژیانی ناوەوەیان بەدەست دەهێنن. ئەم بەرزبوونەوەیەی هۆشیارییەش، ڕێکخستنی سۆزداری، هەستیاری، ئەخلاقی و تێڕوانینی بوونگەرایی پەروەردە دەکات. لەم پێودانگەیەوە مرۆڤ نەک هەر هۆشیار دەبێتەوە، کە بیر لە چی دەکاتەوە، بەڵکو هۆشیار دەبێتەوە  پەیوەست بەوەی، کە چۆن و بۆچی بیری لێدەکاتەوە. لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا، چارەسەر بە فەلسەفە بەشدارە لە ڕەنگدانەوەی کولتووری گشتیدا. زۆرجار کۆمەڵگەکان لەسەر گریمانە گشتییەکانی لێکۆڵینەوە نەکراو سەبارەت بە سەرکەوتن، دەسەڵات، دادپەروەری، ناسنامە، یان پێشکەوتن کاردەکەن، و کاتێک هاوڵاتیان لە ڕەنگدانەوەی فەلسەفیدا ڕاهێنانیان پێدەکرێت، ئەوا گوتاری گشتی زیاتر عەقڵانی دەبێت و کاردانەوەی دەبێت. کاریگەری نەریتەکانی وەک ستۆیسیزم کە ئیپیکتێتۆس نوێنەرایەتی دەکات، ئەوە نیشان دەدات کە چۆن لێکۆڵینەوە لە حوکمەکان دەتوانێت ترس و ناڕەزایی بەکۆمەڵ کەم بکاتەوە. کۆمەڵگایەک کە بایەخ بە پشکنینی ڕەخنەگرانە دەدات، باشتر ئامێری بۆ بەرەنگاربوونەوەی پڕوپاگەندە و جەمسەرگیری و توندڕەوی ئایدیۆلۆژی هەیە. جگە لەوەش، چارەسەر بە فەلسەفە ئاستی هۆشیاری گشتی بەرز دەکاتەوە بە هاندانی گفتوگۆ لە نێوان جیاوازییەکاندا. خۆنەویستی فیکری بەرەوپێش دەبات، لە تەک دانپێدانان بەوەی کە ڕەنگە بیروباوەڕەکانی مرۆڤ پێویستی بە پێداچوونەوە هەبێت. ئەم کراوەییەش ئاخێزگەیە بۆ ڕاوێژکاری دیموکراسی و پێشکەوتنی ئەخلاقی. کاتێک هاوڵاتیان بەشداری گفتوگۆی عەقڵانی دەکەن نەک جەختکردنەوەی خێڵەکی، دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان زیاتر لێپرسینەوە و مرۆڤدۆستانەتر دەبن. لە دەرئەنجامی ئەوەشدا دەتوانین ببێژین؛ چارەسەر بە فەلسەفە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بەهێز دەکات بە پاڵاوتنی تواناکانی بەڵگەهێنانەوە و تواندنەوەی سەرلێشێواوی چەمکی، هەروەها هۆشیاری تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی بەرز دەکاتەوە بە پەروەردەکردن و ڕەنگدانەوەی هۆشیاری و سەربەخۆیی فیکری و بەرپرسیارێتی ئەخلاقی. نەک وەک چارەسەرێک بە مانا پزیشکییەکان، بەڵکو وەک دیسیپلینێکی بەئاگابوونەوە کاردەکات بە چاندنی عەقڵی ڕوونتر و کۆمەڵگەیەکی هۆشیارتر.

چارەسەر بە فەلسەفە و بەرزکردنەوەی لایەنی مۆڕاڵ

چارەسەر بە فەلسەفە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ڕێگای گفتوگۆ و بەڵگەهێنانی پراکتیکییەوە بۆ ڕزگاربوون لە گرفتی دەروونی و بەهێزکردنی توانای مرۆڤ بۆ ئەوەی خۆی پێشبخات. بە پێچەوانەی چارەسەری کلینیکی، بە پلەی یەکەم چارەسەری نەخۆشی ناکات، بەڵکو ئەو بیروباوەڕ و بەها و حوکمانەی کە ژیانی سۆزداری لە خۆ دەگرن، ڕوون دەکاتەوە. هەروەها ڕۆڵێکی بنەڕەتی دەگێڕێت لە بەرزکردنەوەی مۆڕاڵدا، کە وەک متمانە، خۆڕاگری و بەشداریکردنی هیواخوازانە لەگەڵ ژیان تێیدەگەین. لە ڕووی مێژووییەوە فەلسەفە وەک پراکتیکێکی چارەسەری بیری لێدەکرایەوە. لە کتێبی مێدیتەیشنەکاندا، ئیمپراتۆری ڕۆمان ئەو ڕاهێنانانە تۆمار دەکات، کە بۆ جێگیرکردنی دەروون لە نێوان ئاژاوەی سیاسی و لەدەستدانی کەسیدا داڕێژراون. بە سوودوەرگرتن لە بیری ستۆیسیزم، خۆی بیردەخاتەوە کە گرفتەکان کەمتر لە ڕووداوەکانەوە سەرهەڵدەدەن نەک لە حوکمدان سەبارەت بەو ڕووداوانە. بە هەمان شێوە ئیپیکتێتۆس پێیوابوو لە کاتێکدا ناتوانین کۆنتڕۆڵی بارودۆخی دەرەکی بکەین، بەڵام دەتوانین وەڵامەکانمان بەڕێوەببەین. چارەسەر بە فەلسەفە بە یارمەتیدانی تاکەکان بۆ جیاکردنەوەی ئەوەی کە لە ژێر کۆنترۆڵی ئەواندایە و ئەوەی نییە، دڵەڕاوکێ کەمدەکاتەوە و سەقامگیری ناوەوە دەچێنێت، کە گوزارشت لە پێکهاتە سەرەکییەکانی مۆڕاڵ دەکەن.

لە سەردەمی هێلینیستیدا قوتابخانەکانی وەک ستۆیسیزم و ئیپیکۆریزم بە ئاشکرا فەلسەفەیان وەک دەرمانێک بۆ دەروون لە چوارچێوەیەکدا دانا. ئیپیکۆریەکان باسیان لە ترس کرد، بە تایبەت ترس لە مردن، و پێیانوابوو تێگەیشتن لە سروشت، خورافات و ترسی ناپێویست دەڕەوێنێتەوە. هەروەها ستۆیسیزمەکان پراکتیزە مەعریفیەکانیان پەرەپێدا، بە دووبارە داڕشتنەوەی گرفتەکان وەک دەرفەتێک بۆ فەزیلەت، و پێشوەختە پرۆڤەکردنی ئاڵنگارییەکان و پراکتیزەکردنی سوپاسگوزاری بۆ ئەوەی کە دەمێنێتەوە. ئەم تەکنیکانە نەک بە ئینکاری سەختی، بەڵکو بە گۆڕینی ماناکانیان مۆڕاڵ بەرز دەکەنەوە.

هەروەها چارەسەر بە فەلسەفە بە گەڕاندنەوەی هەستکردن بە ئامانج، مۆڕاڵ بەرز دەکاتەوە. بیرمەندانی بوونگەرایی وەک “ڤیکتۆر فرانکڵ” پێیانوابوو مانا تەنانەت لە ئازاریشدا بەرگەگرتنی دەروونی دەپارێزێت. کاتێک تاکەکان بەهاکانیان دەخەنە ڕوو و پابەند دەبن بە ئامانجە هەڵبژێردراوەکانەوە، ئەوا خۆیان وەک بریکارێک ئەزموون دەکەن نەک وەک قوربانی. ئەم گۆڕانکارییە لە پاسیڤیەتەوە بۆ بەرپرسیارێتی، متمانە و هیوا بەرز دەکاتەوە. جگە لەوەش، گفتوگۆی فەلسەفی ڕوونی فیکری و سۆزداری پەروەردە دەکات بۆ زۆرێک لە حاڵەتە لاوازکەرەکانی مۆڕاڵ، سەرلێشێواوی، تاوانباری، ناڕەزایی، کە بەهۆی گریمانە نەکۆڵراوەکانەوە چڕتر دەبنەوە. لە ڕێگەی پرسیارکردن و شیکردنەوەوە، چارەسەر بە فەلسەفە دژایەتییە شاراوەکان یان ستانداردە ناڕاستەقینەکان ئاشکرا دەکات. بۆ نموونە زۆرجار کامڵگەرایی لەسەر ئەو باوەڕە درۆینەیە وەستاوە کە بەها پەیوەستە بە ئەدای بێ کەموکوڕیەوە. فەلسەفە بە ئاڵنگاری ئەم باوەڕە، فشارە خۆسەپێنراوەکان شل دەکاتەوە و هانی ڕێزگرتن لە خۆ دەدات، کە لەسەر بنەمای کارەکتەرە نەک دەرئەنجامەکان. بەشدارییەکی دیکەی چارەنووسساز لە چاندنی دیدگادایە. فەلسەفە ململانێ کەسییەکان لەناو چوارچێوەی فراوانتری مرۆڤایەتیدا دادەنێت، وەک مردن، ئازادی، سنووردارکردن، کۆمەڵگە. داننان بەوەی کە ئازار بەشێکە لە بارودۆخی مرۆڤ و دەتوانێت گرفتەکانی ئاسایی بکاتەوە بەبێ ئەوەی بێ بایەخی بکات. ئەم دیدگای هاوبەشە هاودەنگی دروست دەکات و گۆشەگیری کەم دەکاتەوە، مۆڕاڵ لە ڕێگەی سەربەخۆییەوە بەهێز دەکات. لەتەک ئەوەشدا چارەسەر بە فەلسەفە هانی ڕاهێنانە پراکتیکییەکان دەدات، وەک بیرکردنەوە، جۆرناڵکردن، بیرکردنەوە لە بەهاکان، کە بە تێپەڕبوونی کات خۆئاگایی بەهێز دەکەن. هەروەها خووی بیرکردنەوە پەرەپێدەدات، کە لەگەڵ بوێری و میانڕەوی و حیکمەتدا هاوتەریبن. لەبری ئەوەی دڵنیایی کاتی پێشکەش بکات، چوارچێوەی مەعریفی کە لە ڕێگەیەوە ئاڵنگارییەکان لێکدەدرێتەوە، دادەڕێژێتەوە. کەواتە چارەسەر بە فەلسەفە بە ڕوونکردنەوەی بەهاکان، دووبارە داڕشتنەوەی گرفتەکان، گەڕاندنەوەی دەزگا و چاندنی ڕەنگدانەوەی دیسپلینکراو، مۆڕاڵ بەرز دەکاتەوە. تاکەکان بەهێز دەکات کە بە جێگیری ڕووبەڕووی نادڵنیایی ببنەوە و سەختی بگۆڕن بۆ گۆڕەپانێک بۆ گەشەکردن. هەروەها بە مامەڵەکردن لەگەڵ فەلسەفە نەک وەک تیۆری ئەبستراکت. بەڵکو وەک پراکتیکی زیندوو، ئەو سەرچاوە ناوەکییانە بەهێز دەکات کە هیوا و ئیرادە دەپارێزن.

چارەسەر بە فەلسەفە و ڕۆڵی لە چارەسەرکردنی گرفتە دەروونییەکاندا

چارەسەر بە فەلسەفە ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێت لە چارەسەرکردنی گرفتە دەروونییەکان. هەرچەندە هەمیشە بە تەواوی “نەهێشتنی” گرفتە دەروونییەکان ئەستەمە بە پشکنین و داڕشتنەوەی ئەو بیروباوەڕ و بەها و لێکدانەوەیانەی کە بنەمای گرفتی سۆزدارین. چارەسەر بە فەلسەفە لەبری ئەوەی گرفتە دەروونییەکان وەک حاڵەتێکی تەنیا پزیشکی مامەڵە لەگەڵدا بکات، وەک گرفتی مانا و حوکمدان و ئاراستەکردن بەرەو ژیان لێیان نزیک دەبێتەوە. لە جیهانی کۆندا فەلسەفە بە ئاشکرا وەک چارەسەرێک بۆ دەرووندروستی بیری لێدەکرایەوە. ستۆیسیزمەکان بە تایبەت ئیپیکتێتۆس و مارکۆس ئۆرێلیۆس پێیانوابوو تێکچوونی سۆزداری نەک لە خودی ڕووداوەکانەوە، بەڵکو لە حوکمەکانی ئێمەوە سەرهەڵدەدەن. زۆرجار توڕەیی و ترس و نائومێدی لە چاوەڕوانییە ڕەقەکان یان باوەڕە درۆینەکانەوە سەرچاوە دەگرێت سەبارەت بە کۆنترۆڵکردن، سەرکەوتن، یان هەمیشەیی. تاکەکان بە لێکۆڵینەوەی ڕەخنەگرانە لەم بیروباوەڕانە دەتوانن ئەو هێزە سۆزدارییە لاواز بکەن، کە پێیانەوە گرێدراوە. ئەم گۆڕانکارییە مەعریفییە دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو دڵەڕاوکێ و ناڕەزایی و بێهیوایی کەم بکاتەوە.

هەروەها چارەسەر بە فەلسەفە ئاڵنگاری گریمانە ناعەقڵانیەکان یان خۆشکستەکان دەکات. بۆ نموونە، ڕەنگە کامڵگەرایی لەسەر ئەو باوەڕە بێت کە بەهای مرۆڤ بە تەواوی پەیوەستە بە دەستکەوتەوە. لە ڕێگەی پرسیارکردنی فەلسەفیەوە، وەک بەهای مرۆڤ چییە؟ ئایا شکست لەگەڵ ویستی ئازادیدا ناگونجێت؟ دەتوانرێت ئەم جۆرە گریمانانە وەک ناعەقڵانی ئاشکرا بکرێن. ئەم پرۆسەی ڕەنگدانەوەیە جێگەی بیرکردنەوەی توندڕەو و ڕەهاگەرایی دەگرێتەوە بە دیدگا هاوسەنگ و واقیعییەکان، کە لە بەرامبەردا ئازاری سۆزداری کەمدەکاتەوە. بیرمەندانی وەک ڤیکتۆر فرانکڵ جەختیان لەوە کردەوە کە زۆرێک لە ململانێ دەروونییەکان لە لەدەستدانی ماناوە سەرهەڵدەدەن نەک تەنها لە تێکچوونی کارکردنی کلینیکیەوە. هەستکردن بە بەتاڵی، بێباکی، یان نائومێدی ڕەنگە ڕەنگدانەوەی پرسیارە چارەسەرنەکراوەکان بێت سەبارەت بە ئامانج و بەرپرسیارێتی. لەم پێودانگەیەوە چارەسەر بە فەلسەفە هانی تاکەکان دەدات بەهاکانیان ڕوون بکەنەوە، ڕووبەڕووی مردن ببنەوە و بەرپرسیارێتی هەڵبژاردنەکانیان لە ئەستۆ بگرن. بەم کارەش هەستێکی ئاراستەکردن دەگەڕێنێتەوە، کە دەتوانێت هەندێک جۆری دڵەڕاوکێی بوونگەرایی هەڵبوەشێنێتەوە. جگە لەوەش چارەسەر بە فەلسەفە خۆڕاگری سۆزداری دەچێنێت. بە فێرکردنی تاکەکان بۆ جیاکردنەوەی ئەوەی کە دەتوانن کۆنتڕۆڵی بکەن و ئەوەی کە ناتوانن کۆنتڕۆڵی بکەن، و نیگەرانی درێژخایەن سەبارەت بە بارودۆخە کۆنتڕۆڵنەکراوەکان کەم بکەنەوە. ئەم گۆڕانکارییەش قبوڵکردن بەبێ پاسیڤیەت و کردار بەبێ ترس و دڵەڕاوکێ پەروەردە دەکات. بە تێپەڕبوونی کات، ڕەنگدانەوەی فەلسەفی دەتوانێت ئەو شێوازانەی بیرکردنەوە دابڕێژێتەوە کە سووتەمەنی گرفتەکانن. بەڵام گرنگە سنووری چارەسەر بە فەلسەفە بناسین. تێکچوونە دەروونییەکان کە پێکهاتەی بایۆلۆژی یان دەماریان تێدایە زۆرجار پێویستیان بە چارەسەری پزیشکی یان دەروونی هەیە. لەم پێودانگەیەوە فەلسەفە جێگەی پزیشکی دەروونی ناگرێتەوە، بەڵکو بە چارەسەرکردنی ڕەهەندە چەمکی و مۆڕاڵییەکانی ئازارەکان کەم دەکاتەوە و زیاتر دەڕوات وەک ئەوەی لە چارەسەری دەروونیدا هەیە، چونکە لە حاڵەتەکانی گرفتی سووک تا مامناوەنددا- وەک دڵەڕاوکێ، کە ڕەگ و ڕیشەی لە ترسی شکستدا هەیە، توڕەیی کە لە چاوەڕوانییە ناڕاستەقینەکاندا دامەزراوە، یان خەمۆکی پەیوەست بە بێ ئامانجەوە، فەلسەفی دەتوانێت بە تەواوی چارەسەریی بکات. کەواتە چارەسەر بە فەلسەفە گرفتە دەروونییەکان لەناو دەبات تا ئەو ڕادەیەی کە ئەو کێشانە لە بیروباوەڕی هەڵە، بەها شێواوەکان، یان گریمانە نەکۆڵراوەکانەوە سەرهەڵدەدەن. بە پەروەردەکردنی خۆپشکنینی ڕەخنەگرانە، بیرکردنەوەی عەقڵانی و پەیوەندییەکی مانادار لەگەڵ ژیاندا، ئەو چوارچێوەی ناوەوە دەگۆڕێت کە گرفتەکان دەپارێزێت. لەکاتێکدا چارەسەرێکی گشتگیر نییە، بەڵام وەک ئامرازێکی بەهێز دەمێنێتەوە بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکان و بەرەوپێشبردنی ڕوونی و سەقامگیری دەروونی.

چارەسەر بە فەلسەفە و گرنگی لە پرسە نەتەوەییەکاندا

فەلسەفە لە ناوەڕۆکی خۆیدا، لێکۆڵینەوەی سیستماتیکی پرسیارە بنەڕەتییەکانە سەبارەت بە بوونی مرۆڤ، مۆڕاڵ، حوکمڕانی و کۆمەڵگا. بەکارهێنانی تیۆری چارەسەر بە فەلسەفە بۆ پرسە نیشتمانییەکان، بریتییە لە بەکارهێنانی بنەما هۆکاردارەکان بۆ ڕێنماییکردنی سیاسەت و چاکسازی کۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی نیشتمانی. ئەم جۆرە ڕێبازانە یارمەتی گەلان دەدەن، کە چارەسەری ئاستەنگە ئاڵۆزەکان بکەن، وەک هەژاری، نایەکسانی، گەندەڵی و تێکچوونی ژینگە، ئەمەش بە دابینکردنی چوارچێوەیەکی ئەخلاقی و چەمکی نەک تەنها پشت بەستن بە گونجاوی تەکنیکی یان سیاسی. چارەسەرە فەلسەفییەکان جەخت لەسەر دادپەروەری و یەکسانی و چاکەی گشتی دەکەنەوە. بۆ نموونە فەلسەفە ئەخلاقییەکانی وەک سوودگەرایی هاندەری ئەو بڕیارانەن کە پشتیوانی زۆرترین خۆشگوزەرانی گشتی دەکەن، لە کاتێکدا ڕێبازە دیۆنتۆلۆژییەکان جەخت لەسەر ئەرک و مافەکان دەکەنەوە، دڵنیا دەبن لەوەی کە سیاسەتەکان ڕێز لە ئازادییەکانی تاک دەگرن. حکومەتەکان بە یەکخستنی ئەم ڕوانگانە دەتوانن سیاسەتێک دابڕێژن، کە هەم کاریگەر بێت و هەم لە ڕووی ئەخلاقییەوە بەرگری لێبکرێت. هەروەها فەلسەفە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە نێوان سەرکردەکان و هاوڵاتیاندا پەروەردە دەکات، مشتومڕی ئاگادارانە بەرەوپێش دەبات و ڕێگری دەکات لە بڕیارە بەپەلە و کورتبینەکان کە بەهۆی پۆپۆلیزم یان بەرژەوەندییە حزبییەکانەوە دەجووڵێنرێن.

جگە لەوەش فەلسەفە یارمەتیدەرە لە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان بە پێشکەشکردنی چوارچێوەی گفتوگۆ و لێبوردەیی و لێکتێگەیشتن لە یەکتر. لە کۆمەڵگە فرە کولتورییەکاندا، چارەسەر بە فەلسەفە یارمەتیدەرە بۆ ئاشتکردنەوەی جیهانبینییە جیاوازەکان و دامەزراندنی دیدێکی هاوبەش بۆ یەکێتی نەتەوەیی. هەروەها ڕەنگدانەوەی فەلسەفی لەسەر چەمکەکانی وەک دیموکراسی، ئازادی و مافی مرۆڤ، دەستوور و سیستەمی یاسایی لە خۆ دەگرن، و دڵنیای دەدات لەوەی کە حوکمڕانی نیشتمانی لەگەڵ ئایدیاڵە ئەخلاقییەکان هاوتەریبە. لە بنەڕەتدا، لە کاتێکدا کە چارەسەرە فەلسەفییەکان ڕەنگە چاکسازی تەکنیکی دەستبەجێ دابین نەکەن، بەڵام ڕێبازێکی پرەنسیپی بۆ داڕشتنی سیاسەت دەچێنن، و گەلان بەرەو گەشەسەندنی بەردەوام و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و حوکمڕانی ئەخلاقی ڕێنمایی دەکەن، و دڵنیایی دەدەن لەوەی کە پێشکەوتنی نەتەوەیی تەنیا لایەنی ماددی نییە، بەڵکو ئەخلاقی و گشتگیرە. فەلسەفە بە زەمینەسازیکردنی ستراتیژییە نەتەوەییەکان لە بیری عەقڵانی و بەها گشتگیرەکاندا، ئایدیاڵە ئەبستراکتەکان دەگۆڕێت بۆ ئامرازی پراکتیکی بۆ چارەسەرکردنی گرفتەکانی جیهانی ڕاستەقینە.

چارەسەر بە فەلسەفە و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگ و قەیرانە ژینگەییەکان

چارەسەر بە فەلسەفە کە ڕەگ و ڕیشەی لە نەریتەکانی وەک ستۆیسیزم، بوونگەرایی و فەلسەفەی کارپێکراوی هاوچەرخدا هەیە، چوارچێوەیەکی ناوازە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگ و قەیرانە ژینگەییەکان پێشکەش دەکات. ئەمەش بە پێچەوانەی ڕێبازە ئاساییەکانی چارەسەرکردنی گرفتەکان، کە بە پلەی یەکەم سەرنجیان لەسەر چارەسەری تەکنیکی یان سیاسەتە. هەروەها چارەسەر بە فەلسەفە جەخت لەسەر چاندنی بیرکردنەوە، بەها و ئیستدلالکردنی ئەخلاقی دەکاتەوە لە وەڵامی گرفتە ئاڵۆز و زۆرجار سەرسەختەکان، ئەمەش بە یارمەتیدانی تاکەکان و کۆمەڵگەکان بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە، کە بیر لە بیروباوەڕ و ئەولەویەت و وەڵامە سۆزدارییەکانیان بکەنەوە، و خۆڕاگری و ڕوونی لە بەرامبەر نادڵنیاییدا پێشبخەن.

لە چوارچێوەی قەیرانەکانی ژینگەدا، وەک گۆڕانی کەشوهەوا، لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو و پیسبوون، چارەسەر بە فەلسەفە هانی تاکەکان دەدات کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ سروشتدا بپشکنن، و گریمانەکانی باڵادەستی مرۆڤ دەخاتە ژێر پرسیارەوە و بەدوای شێوازەکانی ژیانی بەردەوامتردا دەگەڕێت. هەروەها لە چارەسەر بە فەلسەفەدا، پراکتیزەکانی وەک ڕەنگدانەوەی زەینی، وردبینی ئەخلاقی و دووبارە داڕشتنەوەی بەرپرسیارێتی کەسی و کۆمەڵ دەتوانن دڵەڕاوکێی ژینگەیی کەم بکەنەوە، و بەرەنگاربوونەوەی بێباکی و پێشخستنی کردارێکی مانادار پێشبخەن نەک ترسی کاردانەوە. بۆ نموونە، ڕاهێنانە ئیلهامبەخشەکانی ستۆیسیزم دەتوانن یارمەتی تاکەکان بدەن، کە سەرنجیان لەسەر ئەو شتانە بێت کە لە ژێر کۆنترۆڵی خۆیاندایە (خووەکانی بەکارهێنانی کەسی، چالاکیی ناوخۆیی) لە هەمان کاتدا سنووردارکردنی سیستماتیکی قبوڵ بکەن، کە لەو ڕێگەیوە دەتوانن دڵەڕاوکێ بگۆڕن بۆ بەشداریکردنی بنیاتنەر.

چارەسەر بە فەلسەفە وەک جێگرەوەیەک بۆ زانست یان سیاسەتی ژینگەیی کارناکات، بەڵکو وەک ئامرازێکی مەعریفی و ئەخلاقی کاردەکات، کە توانای مرۆڤ بەهێز دەکات بۆ وەڵامدانەوەی ژیرانە و بەرپرسیارانە و خۆڕاگرانە بەرامبەر بە ئاڵنگاری ژینگەیی. قەیرانەکان لە هەڕەشە ئیفلیجکەرەکانەوە دەگۆڕێت بۆ دەرفەتی بیرکردنەوە و گەشەکردنی ئەخلاقی و کردەوەی بەکۆمەڵی مانادار، ڕەفتاری مرۆڤەکان لەگەڵ هەردوو خۆشگوزەرانی کەسی و تەندروستیدا هاوتەریب دەکات.

چارەسەر بە فەلسەفە و پرسی کورد لە ڕووی یەکگرتن، بەرخۆدان و ئازادی

لە ڕوانگەی چارەسەر بە فەلسەفەوە، ئەگەر هەڵوەستە لەسەر یەکڕیزی و خۆڕاگری و ئازادی پرسی کورد بکەین، کە چەندین دەوڵەتی نەتەوەیی دەگرێتەوە لەوانە تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا، لە مێژە بە ململانێ لەسەر دانپێدانان، ئۆتۆنۆمی و مانەوەی کولتووری پێناسە کراوە. لە کاتێکدا ستراتیژییە سیاسی و سەربازییەکان زاڵبوون بەسەر گوتاردا، بەڵام چارەسەرێکی فەلسەفی، کە ڕەگ و ڕیشەیەکی ئەخلاقی، شوناسی گشتی هەیە، ڕوانگەیەکی گۆڕانکاریخواز پێشکەش دەکات، کە دەتوانێت یەکێتی پەروەردە بکات، بەرخۆدان بەهێز بکات و ئازادی پێشبخات. چارەسەر بە فەلسەفە نەک تەنها ڕوونی چەمکی، بەڵکو کۆمپاسێکی ئەخلاقیش دابین دەکات، کە ڕێنمایی کردار دەکات بەبێ ئەوەی تەنها پەنا بۆ زۆرکردن یان توندوتیژی ببات.

یەکگرتن لە ڕێگەی بەها و ناسنامەی هاوبەشەوە، چوارچێوەیەکی فەلسەفی جەخت لەسەر چاندنی بەها هاوبەشەکان و هۆشیاری بەکۆمەڵ وەک بناغەی یەکگرتوویی دەکاتەوە. لەدەرەوەی ناسنامەی نەتەوەیی یان ناوچەیی، ڕەنگدانەوەی فەلسەفی ڕێگە بە پێکهاتە کوردییەکان دەدات لە بنەماکانی دادپەروەری، کەرامەتی مرۆڤایەتی و بەرپرسیارێتیی یەکتردا بگەڕێن. کورد بە بەشداریکردن لە دیالۆگێکدا کە ڕەگ و ڕیشەی لە بیری ڕەخنەگرانەدا هەیە، دەتوانێت لە ڕێگەی ئیستدلالێکی ئەخلاقیەوە دانوستان لەسەر جیاوازییە ناوخۆییەکان بکات، بە تایبەتی لە نێوان لایەنە سیاسییەکان، مەزهەبەکانی ئایینی، یان کوتلە ناوچەییەکان. ئەمەش لە ڕێگەیەکی ئەخلاقیەوە نەک ڕووبەڕووبوونەوە. بۆ نموونە، کۆمەڵگەی کوردی بە سوودوەرگرتن لە چەمکەکانی وەک تیۆری گرێبەستی کۆمەڵایەتی دەتوانێت دیدگایەکی یەکگرتوو بخاتەڕوو، کە ئازادییە تاکەکەسییەکان لەگەڵ خۆشگوزەرانی گشتی هاوسەنگ بکات. ئەم یەکگرتوویی فەلسەفییە پێویستی بە یەکپارچەیی نییە، بەڵکو هەمەجۆریی وەک سەرچاوەیەکی هێز دەناسێت. کاتێک کورد پابەندبوونێکی فەلسەفی هاوبەش بە مافەکانی مرۆڤ و گەشەسەندنی بەکۆمەڵەوە لە باوەش دەگرێت، دابەشبوونە ناوخۆییەکان کەمتر دەردەکەون، ئەمەش شوناسێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی یەکگرتوو دروست دەکات، کە توانای دانوستان لەگەڵ دەسەڵاتە دەرەکییەکان بە شێوەیەکی کاریگەرتر هەبێت.

جگە لەوەش چارەسەر بە فەلسەفە دەتوانێت وەک ئامرازێکی یەکگرتوو خزمەت بکات. پێکهاتە کوردییەکان بە هاندانی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و بەڵگەی ئەخلاقی و ڕەنگدانەوەی مێژوویی، دەتوانن هەستێکی هاوپشتی بچێنن کە پارچەپارچەبوونی ناوچەیی و سیاسی تێپەڕێنن. ئەم چوارچێوە فیکری و ئەخلاقییە هاوبەشە دەبێتە ئەو چەسپەی کە گروپە جیاوازەکان دەبەستێتەوە بۆ بزووتنەوەیەکی یەکگرتوو، لە کۆتاییدا خۆڕاگری لە بەرامبەر فشارە دەرەکییەکان پەروەردە دەکات.

بەرخۆدان کە لە شەرعیەتی ئەخلاقیدا زەمینەسازی کراوە تەنیا کردەوەیەکی سەرپێچیکردن نییە، دەربڕینی دەزگای ئەخلاقییە. لە چارەسەر بە فەلسەفەدا دەتوانین بۆ پرسی کورد جەخت لە بەرخۆدانی پرەنسیپی بکەینەوە، کە دڵنیای دەدات لەوەی کە خەبات بۆ ماف و دانپێدانان لە ڕووی ئەخلاقییەوە زەمینەسازی کراوە. بزووتنەوە کوردییەکان بە کەڵک وەرگرتن لە فەلسەفەکانی نافەرمانی مەدەنی و کردەی ناتوندوتیژی و تیۆری شەڕی دادپەروەرانە دەتوانن ستراتیژیەتێک بگرنەبەر کە شەرعیەت بەرز بکەنەوە لە هەمان کاتدا کەمترین زیان. کەواتە چارەسەر بە فەلسەفە، چاویلکەیەک بۆ جیاکردنەوەی دەستکەوتی تاکتیکی کورتخایەن و ئامانجە ئەخلاقییە درێژخایەنەکان دابین دەکات. بۆ نموونە، وەرگرتنی بەرخۆدانی ناتوندوتیژ کە ڕەگ و ڕیشەی لە ئەخلاقی کانتی یان بیرکردنەوەی مەهاتما گاندیدا هەیە، جەخت لەسەر بەهای ناوەکی ژیانی مرۆڤ دەکاتەوە لە هەمان کاتدا ئاڵنگاری پێکهاتە ستەمکارەکان دەکات. ڕوانگەیەکی لەو شێوەیە پاڵپشتی نێودەوڵەتی بەهێز دەکات و دیسپلینی ناوخۆیی لەناو بزووتنەوە کوردییەکان پێشدەخات، و مەترسییەکانی گەندەڵی ناوخۆیی یان خولەکانی تۆڵەسەندنەوە کەمدەکاتەوە، و بەرخۆدانی ئەخلاقی و خۆڕاگری کولتووری بەهێز دەکات. چارەسەر بە فەلسەفە، هانی بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە دەدات لەسەر ناسنامە و ئامانج و مانای خەبات، کە تاک و کۆمەڵگا بەهێز دەکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئاسمیلەکردن، سڕینەوە، یان زۆرەملێکردن. کورد بە چوارچێوەدان بە بەرخۆدان وەک ئیمتیازێکی ئەخلاقی، دەتوانێت کردەوەی گشتی کە هەم پرەنسیپی بێت و هەم کاریگەر بێت، کۆبکاتەوە، خەبات بۆ مانەوە بگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەک کە فەرمانی ڕێزگرتن و ئیلهامبەخشە بۆ هاودەنگی. لەتەک ئەوەشدا دەتوانین ببێژین؛ ئازادی هەم ئامانج و هەم پرەنسیپی ڕێنمایی چارەسەری فەلسەفییە، چونکە ئازادیی فەلسەفی لە سەربەخۆیی سیاسی زیاتر درێژ دەبێتەوە، و ڕزگاری کەسی و کولتووری و کۆمەڵایەتی لەخۆدەگرێت. لەم پێودانگەیەوە کورد بە سود وەرگرتن لە فەلسەفەی لیبراڵ، بوونگەرایی و کۆمەڵایەتی، دەتوانێت دیدگایەک بۆ ئازادی بخاتەڕوو کە ئازادییە مەدەنییەکان، دەربڕینی کولتووری و حوکمڕانی بەشدارانە تێکەڵ بکات. فەلسەفە هاندەری تێڕامانە لەسەر سروشتی ستەم و هەلومەرجی پێویست بۆ ئازادی ڕەسەن. کۆمەڵگای کوردی بە خەریکبوون بە پرسیارەکانی چارەی خۆنووسین و دادپەروەری و بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی دەتوانێ ئازادی نەک تەنیا وەک نەبوونی کۆنترۆڵی دەرەکی، بەڵکو وەک بوونی دەرفەتی خۆبەدیهێنان و گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی پێناسە بکات. ئەم چەمکە بۆ ئازادی ستراتیژییە سیاسییەکان و دەستپێشخەرییە پەروەردەییەکان و چاکسازییە کۆمەڵایەتییەکان لە خۆ دەگرێت، و دڵنیای دەدات لەوەی کە ئۆتۆنۆمی بەردەوام، ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە بەها هاوبەشەکاندا هەیە. جگە لەوەش، ڕەنگدانەوەی فەلسەفی وریایی لە بەرامبەر هەڕەشە ناوخۆییەکان بۆ سەر ئازادی، وەک پاوانخوازی یان گەندەڵی لەناو پێکهاتەکانی حوکمڕانی کوردیدا پێشدەخات. پێکهاته کوردییه کان به مامەڵەکردن لەگەڵ ئازادی وەک ئایدیاڵێکی ئەخلاقی و پراکتیکی نەک تەنیا دروشمێکی سیاسی، دەتوانن دامەزراوه و پراکتیکی کولتووری بنیات بنێن که ئازادی به شێوەیەک بەهێزتر بکەن که لەژێر فشارەکانی جیۆپۆلیتیکی ناوچەیی بمێنێتەوه. کەواتە ڕۆڵی چارەسەر بە فەلسەفە بۆ پرسی کورد لە ڕووی یەکڕیزی و خۆیاگایی و ئازادییەوە سوودی هەمیشەیی پێشکەش دەکات. ئاخێزگەیەکی ئەخلاقی و فیکری بۆ ناسنامەی گشتی و ستراتیژی ئەخلاقی بۆ بەرخۆدان و تێگەیشتنێکی نوانسدار لە ئازادی کە لە سەروەری سیاسی تێدەپەڕێت، دابین دەکات. پێکهاتە کوردییەکان بە تێکەڵکردنی ڕەنگدانەوەی فەلسەفی لە پراکتیزە سیاسی و ڕۆشنبیری و پەروەردەییەکاندا دەتوانن هاودەنگی و کردەوەی پرەنسیپی و ئازادیی بەردەوام بچێنن. لەتەک ئەوەشدا بە هەڵوەستەکردن لەسەر چارەسەر بە فەلسەفە، خەبات بۆ دانپێدانان و ئۆتۆنۆمی لە شەڕێکی کاردانەوەیەوە دەگۆڕێت بۆ گەشتێکی چالاکانەی بەهێزکردنی ئەخلاقی، و دڵنیای دەدات لەوەی کە خواستەکانی کورد هەم یەکگرتوون و هەم خۆئاگایین.

سەرچاوەکان بە زمانی ئینگلیزی:

1. Boorse, C. (1977). Health as a theoretical concept. Philosophy of Science, 44.
2. Chase, M. (2007). Observations on Pierre Hadot’s conception of philosophy as a way of life. Practical Philosophy, 8(2).
3. Coope, Ch. (2009).The doctor of Philosophy will see you now. Royal Institute of Philosophy Supplement, 65.
4. Cooper, D.E. (2009). Visions of philosophy. Royal Institute of Philosophy Supplement, 65.
5. Cooper, J.M. (2005). The emotional life of the wise.The Southern Journal of Philosophy, 43.
6. De Bravo Delorme Christian (2019), Socrates’ Dialectic Therapy According to Plato’s Aporetic Dialogues, Filozofia, 74, No 3.

سەرچاوەکان بە زمانی عەرەبی:

1. أبو عالية، فاطمة مصطفي. ٢٠٢٢، الاستشارة الفلسفية بين النظرية والتطبيق، مجلة كلية الآداب، جامعة الفيوم، المجلد (١٤)، العدد (٢) يوليو.
2. تفروت، الحسن. (٢٠١٢). الفلسفة باعتبارها علاجا، موقع الأوان من أجل ثقافة عقلانية تنويرية.
3. ناشید، سعید. ٢٠١٨، التداوي بالفلسفة، الصفحات ١٧٧، تونس، مکتبة احمد، ٣٢٣.
4. النشار، مصطفى.(٢٠١٠). العلاج بالفلسفة. القاهرة: الدار المصرية السعودية.