مژده عه‌لی
وەک پێشەکی:
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخ، زادەی نەخشەسازییەکی سیاسییە کە لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمەوە، بەبێ ڕەچاوکردنی ڕاستییە کۆمەڵایەتی و نەتەوەییەکان، بەسەر گەلانی ناوچەکەدا سەپێنرا. لەنێو ئەم گێژاوەدا، “پرسی کورد” وەک گەورەترین دەرئەنجامی ئەو دابەشکارییە نادادییە سەری هەڵدا. کوردەکان نەک هەر وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت مانەوە، بەڵکوو بوونە قوربانی مۆدێلێکی سیاسی کە لەسەر بنەمای “سڕینەوەی ئەویتر” داڕژرابوو. ئەمڕۆ، دوای تێپەڕبوونی سەدەیەک، دەردەکەوێت کە ئەو دەوڵەتە سەپێنراوانە نەک هەر نەیانتوانیوە ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو دروست بکەن، بەڵکوو بوونەتە سەرچاوەی ناسەقامگیری و فەشەلی سیاسی. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ تیشکخستنە سەر ڕەهەندەکانی ئەم پرسە و هۆکارەکانی داڕمانی مۆدێلی دەوڵەتە دەستکردەکان.
تەوەرەی یەکەم: تێکۆشانی ڕەوا؛ لە بەرگرییەوە بۆ شەرعیەتی نێودەوڵەتی
تێکۆشانی کورد تەنها چالاکییەکی سیاسی یان سەربازی نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکی بەردەوامی “بەرگری لە بوون”ە. ئەم ڕەوایەتییە لە چەند سەرچاوەیەکەوە هێز وەردەگرێت:
- بەرپەرچدانەوەی جینۆساید: کاتێک دەوڵەتە سەپێنراوەکان سیاسەتی “پاکتاوی ڕەگەزییان” پەیڕەو کرد، تێکۆشانی کورد بووە پێویستییەکی ژیانی بۆ مانەوە. لێرەدا چەکی کورد تەنها بۆ هێرش نەبوو، بەڵکوو بۆ ڕێگریکردن بوو لە لەناوچوونی یەکجاریی نەتەوەیەک.
- شەرعیەتی یاسایی: بەپێی بەندی یەکەمی جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان، هەموو گەلێک مافی “بڕیاردانی چارەنووسی” هەیە. تێکۆشانی کورد لەم چوارچێوەیەدا وەک هەوڵێک بۆ بەدەستهێنانی مافێکی زەوتکراو دەبینرێت.
- گۆڕانکاری مەدەنی: ڕەوایەتیی ئەم پرسە لەوەدا دەردەکەوێت کە کورد توانیویەتی لە “شەڕی شاخ”ەوە بگوازێتەوە بۆ “دیپلۆماسی و چالاکیی مەدەنی”، کە ئەوەش نیشانی دا کێشەی کورد کێشەی “ماف”ە نەک توندوتیژی.
تەوەرەی دووەم: ڕەهەندی جوگرافی؛ کوردستان وەک یەکەیەکی سروشتی
جوگرافیا گەورەترین بەڵگەیە لەسەر فەشەلی دەوڵەتە سەپێنراوەکان. لێرەدا چەند خاڵێکی گرنگ هەن:
- جوگرافیایەک کە سنوور ناناسێت: کوردستان یەکەیەکی جوگرافیی بەردەوامە. کاتێک ڕێککەوتنی “سایکس-پیکۆ” هێڵێکی ڕاستی لەسەر نەخشە کێشا، تەنها خاکی دابەش نەکرد، بەڵکوو خێزان و کولتوورێکی یەکگرتووی پارچەپارچە کرد.
- چیا وەک پەناگە و ناسنامە: لەبەر ئەوەی دەوڵەتە سەپێنراوەکان لە “دەشتەکان”دا دەسەڵاتیان دەسەپاند، جوگرافیای سەختی کوردستان بووە قەڵایەک بۆ پاراستنی زمان و کولتووری کوردی.
- گرنگیی ستراتیژی: کوردستان لە دڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدایە. دەوڵەمەندیی ئەم خاکە بە ئاو و سەرچاوە سروشتییەکان، وای کردووە کە دەوڵەتە سەپێنراوەکان بە چاوێکی تەماع و ترسەوە سەیری بکەن.
تەوەرەی سێیەم: دەوڵەتی سەپێنراو؛ مۆدێلێکی نامۆ بە ژینگەی ناوچەکە
دەوڵەتە هاوچەرخەکانی ناوچەکە لەسەر بنەمای “ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی” دروست بوون، کە چەند تایبەتمەندییەکی شکستخواردووی هەبوو:
- ناسنامەی زۆرەملێ: دەوڵەت هەوڵی دەدا بە زەبری یاسا، ناسنامەی پێکهاتەکان بتوێنێتەوە لەناو ناسنامەی “نەتەوەی سەردەست”دا.
- سنووری دەستکرد: ئەم دەوڵەتانە لە “تاقیگەی ئیستیعمار”دا دروست کران، نەک لە ئەنجامی گەشەی سروشتیی کۆمەڵگەکان.
- ناوەندێتیی توندڕەو: هەموو دەسەڵاتەکان لە دەستی نوخبەیەکی سیاسی یان نەتەوەیەکی دیاریکراودا بوو، کە ئەوەش بووە هۆی دروستبوونی سیستمی دیکتاتۆری.
بۆ ئەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە بازنەی شەڕ و داڕمانی بەردەوام ڕزگاری بێت، پێویستە کار لەسەر گۆڕینی ئەو سێ بنەمایە بکرێت کە بوونەتە هۆی چەقبەستوویی مێژوویی:
١. لە “سنووری دەستکرد”ەوە بەرەو “جوگرافیای پێکەوەژیان”
چارەسەر لێدانی سنوورەکان نییە بە تەنها، بەڵکو گۆڕینی فەلسەفەی سنوورە.
- نەخشەڕێگە: گۆڕینی سنوورە ڕەقەکان بۆ “سنووری نەرم”. ئەمەش لە ڕێگەی دروستکردنی هەرێمی ئۆتۆنۆم یان فیدراڵی کە ڕێگە بدات نەتەوە دابەشکراوەکان (وەک کورد) پەیوەندییە کولتووری و ئابوورییەکانیان لەگەڵ یەکدی بپارێزن، بەبێ ئەوەی پێویست بکات جەنگی خوێناوی بۆ گۆڕینی نەخشە نێودەوڵەتییەکان بەرپا بێت.
٢. لە “ناسنامەی زۆرەملێ”ـەوە بەرەو “شوناسی فرەچەشن”
کۆتاییهێنان بە سیاسەتی “تواندنەوە” بنەمایەکی سەرەکییە بۆ ئاشتی.
- نەخشەڕێگە: گۆڕینی مۆدێلی “یەک نەتەوە” بۆ “نەتەوەی دیموکراتیک”. لەم مۆدێلەدا، دەوڵەت وەک چەترێک کار دەکات بۆ پاراستنی هەموو زمان و کولتوورەکان (کورد، عەرەب، ئاشووری، تورکمان). ناسنامە چیتر وەک چەکێک بەکارنایەت بۆ سەرکوت، بەڵکو دەبێتە سەرمایەیەکی دەوڵەمەندی نیشتمانی.
٣. لە “ناوەندی توندڕەو”ەوە بەرەو”بەڕێوەبەریی خۆجێیی”
داڕمانی دەوڵەتە تۆتالیتارەکان دەریخست کە “پایتەختی پۆڵاین” ناتوانێت کۆمەڵگا بپارێزێت.
- نەخشەڕێگە: جێبەجێکردنی سیستمی “ناوەندگەرایی سڕینەوە” پێویستە دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری لە ناوەندەوە بۆ هەرێم و شارەکان بگوازرێتەوە. کاتێک خەڵک خۆیان کاروباری خۆیان بەڕێوەدەبەن، هەستی پەراوێزخران نامێنێت و ململانێی چەکداری لەگەڵ ناوەند کۆتایی دێت.
تەوەرەی چوارەم: فەشەلی مێژوویی و داڕمانی سیستمەکان
بۆچی دەڵێین ئەم مۆدێلە فەشەلی هێناوە؟ بەڵگەکان ڕوونن:
- نەبوونی ئینتیما: هاووڵاتیی کورد هیچ کات خۆی بە خاوەنی ئەو دەوڵەتە سەپێنراوە نەزانیوە، چونکە دەوڵەتەکە بۆ ئەو وەک “زیندان” دەرکەوتووە.
- شەڕی بەردەوام: مێژووی ناوچەکە پڕە لە ڕاپەڕین، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە “گرێبەستی کۆمەڵایەتی” لە نێوان دەوڵەت و گەلاندا بوونی نییە.
- شکستی گەشەپێدان: دەوڵەتە سەپێنراوەکان لەبری ئاوەدانکردنەوە، بودجەی خۆیان بۆ کڕینی چەک و پاراستنی سنوورە دەستکردەکانیان لە بەرامبەر گەلانی خۆیان بەکار هێناوە.
تەوەرەی پێنجەم: ڕۆڵی هێزە نێودەوڵەتییەکان و بەرژەوەندییە دژبەیەکەکان
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی مانەوەی ئەم دەوڵەتانە، پشتگیریی هێزە دەرەکییەکان بووە:
- پاراستنی ستاتۆ: هێزە گەورەکان (ئەمریکا، ڕووسیا) بۆ ماوەیەکی درێژ بەرژەوەندییەکانی خۆیان لە سەقامگیریی سنوورە دەستکردەکاندا دەبینییەوە، لە ترسی داڕمانی ناوچەکە.
- کارتێکی فشار: زۆرجار پرسی کورد وەک ئامرازێک بۆ فشارخستنە سەر حکومەتە ناوەندییەکان بەکارهێنراوە، نەک بۆ چارەسەرێکی بنەڕەتی.
- گۆڕانکاری لە سەدەی ٢١: دوای شەڕی دژی داعش، کورد وەک “هاوبەشێکی جێی متمانە” دەرکەوت، ئەمەش وای کرد تێڕوانینەکان بەرەو دانپێدانانی زیاتر بە قەوارە کوردییەکان بگۆڕێن.
ئەنجامگیری
لە کۆتاییدا، پرسی کورد تەنها کێشەی نەتەوەیەک نییە، بەڵکو ئاوێنەی شکستی تەواوی ئەو سیستمە سیاسییەیە کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەپێنراوە. فەشەلی دەوڵەتە سەپێنراوەکان سەلماندی کە “ئاشتی” بە بێ “دادپەروەری” بەدی نایەت. تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە پێویستی بەوەیە کە جیهان و ناوچەکە دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە کورد فاکتەرێکی سەرەکییە بۆ سەقامگیری، و هەر سیستمێک کە مافی کوردان پشتگوێ بخات، مەحکومە بە شکست.
)لیستی سەرچاوە و ژێدەرەکان(
سەرچاوە کوردییەکان:
- کەمال مەزهەر ئەحمەد، کورد و مێژوو: چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی گەلی کورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، چاپخانەی ئەلحەوادیس، بەغدا، ١٩٨٤.
- مەسعود محەمەد، کێشەی کورد و ململانێی هێزە گەورەکان، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی، هەولێر (کۆکراوەی بەرهەمەکان).
- عەزیز شەریف، کێشەی کورد لە عێراق: مێژوویەکی سیاسی و دیپلۆماسی، وەرگێڕانی محەمەد حەمە باقی، سلێمانی، ٢٠٠٥.
- نوری تاڵەبانی، کوردستان و دەوڵەتی سەپێنراو: لێکۆڵینەوەیەکی یاسایی و سیاسی، هەولێر، ٢٠١٠.
- مانیفێستی شارستانیەتی دیموکراتیک (بەرگی پێنجەم)
- ئۆجەلان، عەبدوڵڵا. (٢٠١٥). مانیفێستی شارستانیەتی دیموکراتیک؛ پارێزنامەی پێنجەم: کێشەی کورد و چارەسەری نەتەوەی دیموکراتیک. (وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد). سلێمانی: ناوەندی غەزەلنووس.
- کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک
- ئۆجەلان، عەبدوڵڵا. (٢٠١١). کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک. (وەرگێڕانی: دەستەیەک لە وەرگێڕان). قەندیل: بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای زانستە کۆمەڵایەتییەکانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان.
- نەخشەڕێگا (بەرەو ئازادی)
- ئۆجەلان، عەبدوڵڵا. (٢٠١٢). نەخشەڕێگا: بۆ چارەسەری کێشەی کورد و ئاشتی لە کوردستان. (وەرگێڕانی: جەبار سابیر). سوید: بڵاوکراوەکانی میزۆپۆتامیا.
سەرچاوە عەرەبییەکان:
- جلال طالباني، کردستان والحركة القومية الكردية، دار الطليعة، بيروت، ١٩٧١.
- منذر الموصلي، عرب وأكراد: رؤية تاريخية ومعاصرة للقضية الكردية، دار الكتاب العربي، دمشق، ١٩٩١.
- سعد ناجي جواد، العراق والقضية الكردية ١٩٥٨-١٩٧٠، دار اللام، لندن، ١٩٩٠.
- عبدالفتاح علي البوتاني، دراسات في تاريخ الموصل الحديث والمسألة الكردية، مطبعة جامعة الموصل، ١٩٩٨.
سەرچاوە فارسییەکان:
- احسان هوشمند، کردها و حاکمیت ملی در خاورمیانه، انتشارات کویر، تهران، ١٣٨٤.
- مجتبی مقصودی، قومیت‌ها و نقش آنان در تحولات سیاسی ایران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٨٢.
